COIΝCIDENTIA OPPOSITORUM: Η ΣΥΓΚΛΙΣΗ  ΤΩΝ ΑΝΤΙΘΕΣΕΩΝ ΩΣ ΚΑΘΟΛΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ, Η ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΑΜΥ

                              «Το μυαλό του πολιτισμένου ανθρώπου είναι ένα μουσείο από

                              αντιμαχόμενες αλήθειες» (Remy de Gourmont, Γάλλος ποιητής)

Η έννοια της «σύγκλισης των αντιθέτων» (Coincidentia Oppositorum*), ένας όρος που καθιερώθηκε τον 15ο αιώνα από τον Γερμανό καρδινάλιο,φιλόσοφο, μαθηματικό και μυστικιστή Νικόλαο Κουζάνο,ο οποίος  θεωρείται πρόδρομος της νεότερης φιλοσοφίας, γιατί εισήγαγε  έννοιες που επηρέασαν  τον Bruno, τον Leibniz, τον Hegel,συνδυάζοντας θεολογία, μαθηματικά, κοσμολογία και μυστική εμπειρία σε ένα ενιαίο όραμα.Ο Κουζάνο  υποστηρίξε  ότι στο επίπεδο του Απόλυτου (ή της βαθύτερης αλήθειας), οι αντιθέσεις παύουν να συγκρούονται και ταυτίζονται ,δηλαδή  προκύπτει ενότητα όταν δύο φαινομενικά ασυμβίβαστα πράγματα συναντώνται στο ίδιο σημείο υπέρβασης.

 Αυτή η ιδέα διατρέχει την ανθρώπινη νόηση από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, λειτουργώντας ως το «κλειδί» για την κατανόηση της πολυπλοκότητας.Στην αυγή της φιλοσοφικής σκέψης, ο Ηράκλειτος έθεσε τα θεμέλια, υποστηρίζοντας ότι η ενότητα του κόσμου εξαρτάται από την πάλη των αντιθέτων : « τὸ ἀντίξουν συμφέρον καὶ ἐκ τῶν διαφερόντων καλλίστην ἁρμονίαν (καὶ πάντα κατ' ἔριν γίνεσθαι)/ Το αντίθετο συγκλίνει, και απ' τις διαφορές (γεννιέται) η πιο όμορφη αρμονία, και τα πάντα γίνονται με τη διχόνοια.»[ 25. (8)].

Αιώνες αργότερα, ο Nietzsche στο έργο του «Η Γέννηση της Τραγωδίας», ανέλυσε τη σύγκλιση του Απολλώνιου (τάξη, λογική, μέτρο) και του Διονυσιακού (χάος, έκσταση, ένστικτο). Για τον Nietzsche, η υψηλή τέχνη γεννιέται μόνο όταν αυτά τα δύο ρεύματα συνενώνονται, όπως συμβαίνει στην αρχαία τραγωδία.

Στο πεδίο της λογικής, ο Hegel πρότεινε τη διαλεκτική μέθοδο. Η ιστορία δεν προχωρά μέσω της νίκης του ενός, αλλά μέσω της σύνθεσης:Θέση (μια ιδέα),αντίθεση(η άρνησή της),σύνθεση (η υπέρβαση που διατηρεί τα θετικά στοιχεία και των δύο).

Για τον Carl Jung, η ψυχή είναι ένα πεδίο αντιθέτων.Αναλύοντας την έννοια της «εναντιοδρομίας» περιγράφει την τάση κάθε ψυχικής λειτουργίας να μετατρέπεται στο αντίθετό της προκειμένου να επέλθει ισορροπία.Μας είπε ότι «Δεν υπάρχει φως χωρίς σκιά και δεν υπάρχει ψυχική πληρότητα χωρίς ατέλεια.» Στο έργο του «Εισαγωγή στην Ψυχολογία»(Εκδ.Ιάμβλιχος,2007) , ο Jung εξερευνά τη σύνθεση των αντιθέτων ως τον απώτερο στόχο της ανθρώπινης εξέλιξης (εξατομίκευση). Η αποδοχή της «Σκιάς» μας και η ενσωμάτωση του «Animus» (αρσενικό στοιχείο στις γυναίκες) και της «Anima» (θηλυκό στοιχείο στους άνδρες) είναι η ψυχολογική έκφραση αυτής της σύγκλισης.

Η λογοτεχνία είναι ο καθρέφτης όπου τα αντίθετα συναντιούνται χωρίς να εκμηδενίζονται.Στους «Αδελφούς Καραμάζοφ», ο Ντοστογιέφσκι περιγράφει την καρδιά του ανθρώπου ως το πεδίο μάχης όπου ο Θεός και ο Διάβολος παλεύουν. Η σύγκλιση εδώ  είναι η συνειδητοποίηση ότι η αγιότητα και η αμαρτία κατοικούν στο ίδιο στήθος.Ο William Blake: Στο εμβληματικό του έργο « Ο Γάμος του Παράδεισου και της Κόλασης»(Εκδ.Δαμιανός,2008) γράφει:« Χωρίς αντιθέσεις δεν υπάρχει πρόοδος. Η έλξη και η απώθηση, η λογική και η ενέργεια, η αγάπη και το μίσος, είναι απαραίτητα για την ανθρώπινη ύπαρξη».Ο T.S. Eliot στα «Τέσσερα Κουαρτέτα»,  συλλαμβάνει τη σύγκλιση του χρόνου και της αιωνιότητας :«Στην αρχή μου είναι το τέλος μου, στο τέλος μου είναι η αρχή μου».

Στην τέχνη, η σύγκλιση των αντιθέτων μεταφράζεται σε αισθητική δύναμη.Η τεχνική του sfumato από τον Leonardo da Vinci είναι η κατάργηση των απότομων ορίων. Το φως σβήνει μέσα στη σκιά τόσο απαλά, που δεν ξέρεις πού αρχίζει το ένα και πού τελειώνει το άλλο. Τα έργα του μεγάλου Ολλανδού  εικαστικού καλλιτέχνη M.C. Escher (όπως το «Sky and Water I») αποτελούν την απόλυτη οπτικοποίηση της σύγκλισης. Τα πουλιά μετατρέπονται σε ψάρια, το λευκό γίνεται το φόντο του μαύρου και το αντίστροφο, αποδεικνύοντας ότι το ένα σχήμα ορίζει την ύπαρξη του άλλου.Στους πίνακες του Mark Rothko, η ένταση μεταξύ δύο χρωματικών πεδίων δημιουργεί μια «θρησκευτική» εμπειρία, όπου η στασιμότητα συνυπάρχει με την κίνηση.

Στην κοινωνιολογία, o Georg Simmel-  Γερμανός κοινωνιολόγος, φιλόσοφος και κριτικός,ο οποίος  ανήκει στους κλασικούς της κοινωνιολογικής θεωρίας, - ανέτρεψε την ιδέα ότι η σύγκρουση είναι μόνο καταστροφική. Στο έργο του «Μητροπολιτική αίσθηση: ο άνθρωπος στη μεγαλούπολη»(Εκδ.Αγρα, 2017 ) , υποστηρίζει ότι η σύγκρουση είναι μια μορφή «κοινωνικοποίησης».Η κοινωνία δεν είναι ένα στατικό οικοδόμημα, αλλά μια δυναμική ισορροπία ανάμεσα στην εξατομίκευση (ανάγκη να είμαστε μοναδικοί) και την ένταξη (ανάγκη να ανήκουμε). Η «σύγκλιση» εδώ επιτυγχάνεται μέσα από τους θεσμούς που επιτρέπουν στις αντίθετες κοινωνικές δυνάμεις να συνυπάρχουν παραγωγικά.

Όπως προαναφέραμε, ο Νίτσε είδε στην τραγωδία τη σύζευξη δύο αντίρροπων κοσμοθεωριών:Το Απολλώνιο,Το μέτρο, η μορφή, η λογική, η ατομικότητα και το  Διονυσιακό, το χάος, η έκσταση, η κατάλυση των ορίων, η συλλογική μέθη.Η σύγκλιση συμβαίνει πάνω στη σκηνή: Ο λόγος (Απόλλων) προσπαθεί να δώσει σχήμα στον ανείπωτο πόνο και το ένστικτο (Διόνυσος). Χωρίς τον Απόλλωνα, η τραγωδία θα ήταν ένα άναρθρο ουρλιαχτό. Χωρίς τον Διόνυσο, θα ήταν ένα ψυχρό φιλοσοφικό κείμενο. Η τραγωδία είναι η μορφή που δίνεται στο χάος.

Στην τραγωδία, ο ήρωας συχνά γίνεται το σημείο όπου συναντώνται τα άκρα. Ο Οιδίπους στον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή είναι το πιο τρανταχτό παράδειγμα:Είναι ταυτόχρονα ο Σωτήρας (αυτός που έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας) και το Μίασμα (η αιτία του λοιμού).Είναι ο Βασιλιάς και ο Ζητιάνος.Είναι ο Τυφλός που «βλέπει» την αλήθεια και ο Βλέπων που ήταν τυφλός στα γεγονότα.Στο πρόσωπό του, η αντίθεση μεταξύ «είναι» και «φαίνεσαι» καταρρέει. Η σύγκλιση εδώ είναι οδυνηρή: ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι είναι ταυτόχρονα το θύμα και ο θύτης του εαυτού του.

Στην Αντιγόνη, η σύγκλιση αφορά δύο «δίκαια» που συγκρούονται:Το θείο/άγραφο δίκαιο (Αντιγόνη - Οικογένεια, συναίσθημα, παράδοση).Το ανθρώπινο/γραπτό δίκαιο (Κρέων - Πολιτεία, νόμος, τάξη).Η τραγωδία δεν μας λέει ποιος έχει δίκιο, αλλά μας δείχνει ότι η κοινωνική και ηθική ζωή απαιτεί τη σύγκλιση αυτών των δύο. Η καταστροφή έρχεται επειδή οι δύο ήρωες αρνούνται να δουν το «αντίθετο» ως συμπληρωματικό. Όπως σημειώνει ο Hegel, η τραγωδία είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε δύο ηθικές δυνάμεις, όπου και οι δύο έχουν το δικό τους δίκιο.

Στην «Ορέστεια» του Αισχύλου, βλέπουμε τη μετάβαση από την αυτοδικία (το αρχέγονο ένστικτο της εκδίκησης) στην οργανωμένη δικαιοσύνη (τον Άρειο Πάγο).Οι Ερινύες εκπροσωπούν το παλιό, το σκοτεινό, το χθόνιο.Η Αθηνά και ο Απόλλων εκπροσωπούν το νέο, το φωτεινό, το πολιτισμένο.Η λύση δεν είναι η εξόντωση των Ερινύων, αλλά η σύγκλιση. Οι Ερινύες (Τιμωροί) μετατρέπονται σε Ευμενίδες (Ευλογημένες). Το κράτος δικαίου γεννιέται όταν το «σκοτάδι» ενσωματώνεται στη δομή της πόλης, αναγνωρίζοντας ότι ο φόβος του νόμου είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της ειρήνης.

Ο Αριστοτέλης στον ορισμό της τραγωδίας αναφέρει:«δι' ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν»Η κάθαρση είναι η απόλυτη ψυχολογική σύγκλιση. Ο θεατής νιώθει ταυτόχρονα : Έλεος (συμπάθεια, έλξη προς τον ήρωα) και Φόβο (απώθηση, τρόμο για τη μοίρα που μπορεί να χτυπήσει και τον ίδιο).Αυτά τα δύο αντίθετα συναισθήματα «συγκρούονται» μέσα στην ψυχή του θεατή και οδηγούν σε μια ανώτερη κατάσταση γαλήνης και κατανόησης. Η κάθαρση είναι η σύνθεση του πόνου και της γνώσης.

Συμπερασματικά διαπιστώνουμε ότι στην αρχαία τραγωδία, η σύγκλιση των αντιθέτων δεν είναι ένα στατικό αποτέλεσμα, αλλά μια δυναμική διαδικασία. Μας διδάσκει ότι:Δεν υπάρχει Φως (Γνώση) χωρίς Ύβρη (υπέρβαση των ορίων).Δεν υπάρχει Ελευθερία χωρίς Ανάγκη (Μοίρα).Ο τραγικός ήρωας είναι το σημείο τομής όπου το ανθρώπινο πεπερασμένο συναντά το θείο άπειρο.

Στον 20ό αιώνα, η τραγική σύγκλιση των αντιθέτων δεν εξαφανίζεται· μεταμορφώνεται. Ο κόσμος δεν κυβερνάται πια από θεούς, αλλά από το παράλογο , μια πραγματικότητα χωρίς εγγυήσεις, χωρίς τελικό νόημα, χωρίς μεταφυσική αρμονία. Κι όμως, ο άνθρωπος συνεχίζει να στέκεται στο ίδιο σημείο όπου στεκόταν ο Οιδίπους: ανάμεσα στη γνώση και στο σκοτάδι, ανάμεσα στην ελευθερία και στην ανάγκη.

Ο Albert Camus, στο «Μύθο του Σίσυφου», προτείνει μια νέα μορφή σύγκλισης των αντιθέτων:Το παράλογο (η αδυναμία του κόσμου να δώσει νόημα)και την εξέγερση (η άρνηση του ανθρώπου να παραιτηθεί).Στον Σίσυφο, αυτά τα δύο δεν αλληλοαναιρούνται, συμπίπτουν. Ο άνθρωπος βρίσκει την αξιοπρέπειά του όχι επειδή ο κόσμος έχει νόημα, αλλά επειδή εκείνος επιμένει να δημιουργεί νόημα μέσα στο κενό.Ο Σίσυφος είναι ο τραγικός ήρωας της νεωτερικότητας : γνωρίζει την αλήθεια, αλλά δεν καταρρέει,βλέπει το κενό, αλλά συνεχίζει να σπρώχνει τον βράχο.Η σύγκλιση εδώ δεν είναι μεταφυσική, είναι υπαρξιακή.

Στον σύγχρονο κόσμο, η σύγκλιση των αντιθέτων παίρνει νέες μορφές:τεχνολογία και αποξένωση,παγκοσμιοποίηση ,μοναξιά,υπερπληροφόρηση και άγνοια,ελευθερία επιλογών και άγχος επιλογής.

Ο άνθρωπος ζει μέσα σε ένα συνεχές πεδίο αντιφάσεων. Η τραγωδία δεν παίζεται πια στο θέατρο, αλλά στην καθημερινότητα: στην προσπάθεια να είμαστε ταυτόχρονα μοναδικοί και συνδεδεμένοι, αυτόνομοι και ανήκοντες, ελεύθεροι και υπεύθυνοι.

Από τον Ηράκλειτο μέχρι τον Κουζανό, από τον Σοφοκλή μέχρι τον Καμύ, η ίδια ιδέα επανέρχεται με διαφορετικά ονόματα:παλίντονος αρμονία,coincidentia oppositorum,διαλεκτική,εναντιοδρομία,παράλογο και εξέγερση.Όλες δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση:η ανθρώπινη ύπαρξη είναι το σημείο όπου τα αντίθετα δεν λύνονται, αλλά συμφιλιώνονται μέσα από την επίγνωση.Η σύγκλιση των αντιθέτων δεν είναι μια μεταφυσική αλήθεια, είναι μια ηθική στάση.Δεν είναι μια κοσμολογική θεωρία,είναι μια ποιητική του βίου.Και ίσως, όπως θα έλεγε ο Ελύτης,ο κόσμος είναι «μικρός» και «μέγας» ταυτόχρονα επειδή ο άνθρωπος είναι ικανός να χωρέσει μέσα του και το φως και τη σκιά,και την άγνοια και τη γνώση,και την πτώση και την ανάταση.

Στο τέλος όλων των διαδρομών,φιλοσοφικών, ποιητικών, ψυχολογικών, τραγικών  ,η σύγκλιση των αντιθέτων δεν αποκαλύπτεται ως μια θεωρητική αρχή, αλλά ως ο ίδιος ο παλμός της ύπαρξης. Εκεί όπου το φως αγγίζει τη σκιά, όπου η ελευθερία συναντά την ανάγκη, όπου η γνώση σκύβει μπροστά στο άπειρο, ο άνθρωπος ανακαλύπτει ότι δεν είναι φτιαγμένος για να λύσει τις αντιφάσεις του κόσμου, αλλά για να τις κατοικήσει. Η ενότητα δεν βρίσκεται πέρα από τα αντίθετα, βρίσκεται μέσα στην επίγνωση ότι τα φέρουμε όλα μαζί, ταυτόχρονα και αχώριστα. Κι έτσι, μέσα στην εύθραυστη ισορροπία του «μικρού» και του «μεγάλου», ο άνθρωπος γίνεται ο ίδιος το σημείο όπου το σύμπαν συμφιλιώνει τις δυνάμεις του ,μια ζωντανή coincidentia oppositorum που συνεχίζει να δημιουργεί νόημα μέσα στο χάος.

 Τελειώνω με ένα απόσπασμα του μεγάλου Εφέσιου : «Συνάψεις όλα και ουχ όλα, συμφερόμενον διαφερόμενον, συνάδον διάδον, και εκ πάντων εν και εξ ενός πάντα/ Οι συνδέσεις είναι όλα κι όχι όλα, ομόνοια, διχόνοια, συμφωνία, ασυμφωνία, και το ένα γεννιέται απ’ όλα και από το ένα από όλα».Ακριβώς η αλληλεξάρτηση και η ενότητα του κόσμου δίνουν μία νέα ερμηνεία και κατάταξη στις σύγχρονες αντιθέσεις.

*Προέρχεται από το ρήμα coincidere:co- = μαζί, από κοινού,incidere = πέφτω πάνω σε κάτι, συμπίπτω.coincidere → «συμπίπτω», «συναντώ», «συγκλίνω»,«ταυτίζομαι».coincidentia → «σύμπτωση», «συνάντηση», «ταύτιση»,»σύγκλιση»

(A piece of my art : "Coincidentia Oppositorum"

(Ακρυλικά,2χ70χ100)